Header Bg

Ikonki społecznościowe

Wpisz szukaną frazę...

Menu

β-karoten



Spośród setek tysięcy związków chemicznych, w które obfituje świat roślin, zaledwie kilku udało się zrobić „karierę” w powszechnej świadomości. Należy do nich m.in. β-karoten, przez długie lata postrzegany wyłącznie jako substancja o zbawiennym wpływie na zdrowie człowieka. Obecnie wiemy, że rola β-karotenu w organizmie człowieka nie jest jednoznaczna, a publikacje coraz częściej wskazują na zagrożenia wynikające z nadmiernej podaży tej substancji. 



CHARAKTERYSTYKA I WYSTĘPOWANIE
β-karoten należy do dużej grupy substancji, liczącej około 800 związków chemicznych. Określane są one jako karotenoidy – żółte, pomarańczowe i czerwone barwniki, występujące najczęściej w owocach, warzywach, kwiatach, liściach i korzeniach roślin. Błędnym byłoby jednak mniemanie, że łatwo rozpoznać surowce, gdzie substancje te się znajdują! Np. w zielonych przecież brokułach, szpinaku, czy pietruszce naciowej występują pokaźne ilości beta-karotenu i innych karotenoidów, ich barwa jest jednak maskowana przez barwniki zielone, głównie chlorofil. Z faktu tego zdajemy sobie często sprawę… jesienią, gdy degradujący chlorofil ujawnia obecność żółtych i czerwonych karotenoidów w liściach!
Karotenoidy dzielimy na dwie duże grupy: karoteny i ksantofile. Pośród nich nie znajdujemy substancji, które wytwarzałby ludzki organizm, za to niektóre mikroorganizmy, ptaki, ryby i owady owszem, posiadają taką zdolność, a występowanie karotenoidów – podobnie jak w przypadku owoców i warzyw – uwidacznia się w postaci charakterystycznego koloru. Obok β-karotenu innymi opisanymi przez naukę karotenoidami są α-, γ-, δ-, oraz ε-karoten, występujące w papryce kapsantyna, kapsorubina i luteina, słynny likopen znany z owoców pomidora, zeaksantyna znajdująca się w kukurydzy, czy krocetyna – nadająca barwę kwiatom dziewanny.
Ogólnie przyjmuje się, że funkcją karotenoidów w organizmie roślinnym jest absorbowanie kwantów światła i przekazywanie ich poprzez elektrony na chlorofil. Ponadto karotenoidy pełnią w roślinach funkcję obronną: zmniejszają mianowicie szkodliwe skutki reakcji fotochemicznych, szczególnie tych zachodzących z udziałem tlenu.



Karotenoidy, absorbując promieniowanie o długości od 450 do 500 nanometrów, uzyskują charakterystyczną barwę, na przykład β-karoten absorbuje światło niebieskie, dzięki czemu obserwujemy barwę pomarańczową. β-karoten jest słabo rozpuszczalny w wodzie, za to znacznie lepiej – w tłuszczach i rozpuszczalnikach niepolarnych. Sprawia to, że pozyskanie β-karotenu z np. marchewki, w której występuje w wielkiej obfitości, nie stwarza technologom większych problemów. Jednak w kilkudziesięciu kilogramach marchwi występuje zaledwie kilka gramów β-karotenu, widzimy więc, że przyroda sama limituje podaż tej substancji!
Najbogatszymi źródłami β-karotenu i karotenoidów w ogóle są charakterystycznie zabarwione owoce i warzywa – marchew, papryka, pomidory, dynia, morele, brzoskwinie i melon, ale także „zielone” warzywa: kapustne, cebulowe, liściowe, strączkowe, przyprawowe i wieloletnie, m.in. szczaw, szpinak, szczypior, pietruszka, zielony groszek, koper, jarmuż, brokuły i fasolka szparagowa.

ZALETY
Cechą charakterystyczną karotenoidów jest ich wysoka aktywność biologiczna, którą opisano już dla pięćdziesięciu substancji z tej grupy. β-karoten jest podawany nie tylko jako reprezentant całej grupy, ale także – substancja posiadająca pośród karotenoidów największą siłę oddziaływania na organizm ludzki. Opisywanie jego zalet należy rozpocząć od informacji, że jest najaktywniejszą ze znanych prowitamin witaminy A. Najważniejsza część przemian prowadzących od β-karotenu do witaminy A zachodzi pod wpływem utleniających enzymów w komórkach nabłonkowych jelita. Powstający w ten sposób retinol magazynowany jest następnie w wątrobie.
Większość źródeł podaje, że β-karoten posiada właściwości przeciwulteniające, tak bardzo potrzebne naszemu organizmowi, eksponowanemu stale na szkodliwe czynniki środowiskowe i żywnościowe. Obok witaminy C i E oraz związków fenolowych β-karoten należeć ma do antyoksydantów „wymiatających” wolne rodniki, przyczyniających się do ochrony komórek przed starzeniem się i wystąpieniem procesów nowotworowych. Zapobiegać ma także zmianom miażdżycowym w obrębie ścian naczyń krwionośnych, dzięki czemu zmniejszają ryzyko zawałów serca, udarów mózgu, czy choroby niedokrwiennej serca.
Karotenoidy mogą wpływać także na funkcjonowanie naszego organizmu na najsubtelniejszym poziomie – bezpośrednio na procesy komórkowe, aktywując lub hamując określone geny za pośrednictwem tzw. receptora retinoidowego. Karotenoidy mogą m.in. wpływać na gen, który odpowiada za ekspresję białka koneksyny, tworzącego połączenia pomiędzy komórkami. W komórkach nowotworowych występuje niedobór tego białka, co prowadzi do nadmiernego rozrostu i namnażania się komórek. Zwiększona przez karotenoidy ekspresja genu koneksyny może zatem ograniczać transformację nowotworową. Z kolei sam β-karoten, dzięki blokowaniu genu bcl-2, nadaktywnego w wielu typach nowotworów, ma zdolność do indukowania procesu tzw. apoptozy, czyli procesu naturalnej, zaprogramowanej śmierci komórki. Efekt przeciwnowotworowy β-karotenu wiąże się także z niedawno opisanym mechanizmem w którym substancja ta stymuluje działanie naprawcze pojedynczych uszkodzeń DNA, zarówno w warunkach in vitro, jak i in vivo.
β-karoten stosowany jest także w kosmetyce. Do niedawna najczęściej używano tzw. oleju marchwiowego, czyli olejowego ekstraktu z marchwi, zawierającego obok β-karotenu cały zespół karotenoidów. Interesujący nas związek penetruje w głąb naskórka, gdzie ulega przekształceniu w m.in. do prekursora witaminy A – palmitynianu retinylu. Związek ten pochłania promieniowanie ultrafioletowe, a ponadto normalizuje keratynizację, stymuluje komórki tuczne do tworzenia nowych naczyń krwionośnych, zwiększa syntezę kolagenu w skórze właściwej. Obecnie β-karoten wykorzystywany w kosmetykach pozyskiwanych jest częściej z glonów morskich, hodowanych na specjalnych farmach i służy najczęściej jako dodatek uzupełniający w kremach z filtrem syntetycznym oraz w kremach zalecanych w szorstkości i suchości skóry, przy małej elastyczności skóry oraz w nadmiernie rogowaciejącym i łuszczącym się naskórku.
Warto także zaznaczyć, że β-karoten i karotenoidy, spożywane w postaci diety owocowo-warzywnej, mogą być także stosowane jako „kosmetyki wewnętrzne”, zwiększając odporność skóry na działanie słońca i zapobiegające nowotworom skóry.



WADY
Najbardziej eksponowany problem, dotyczący β-karotenu i wszystkich karotenoidów, wiąże się z brakiem jednoznacznego udowodnienia in vivo tak nagłaśnianego działania przeciwutleniającego. Działanie antyoksydacyjne in vitro jest z kolei udowodnione wyłącznie dla małych stężeń tlenu, a i ono jest kontrowersyjne, gdyż w specyficznych warunkach obserwuje się aktywność… prooksydacyjną karotenoidów, czyli wzmagającą procesy niekorzystnego utleniania, w których karotenoidy same stają się niekorzystnymi wolnymi rodnikami!
Do niedawna sądzono, że spożywanie β-karotenu i bogatych weń pokarmów szczególnie skutecznie chroni palaczy przed wystąpieniem raka płuc. Okazało się jednak, że jest wręcz odwrotnie! Wysokie dawki β-karotenu wywołują u osób palących wyroby tytoniowe efekt prooksydacyjny, skutkujący zwiększoną częstością występowania raka płuc. Podobna sytuacja dotyczy osób narażonych na kontakt z azbestem. Istnieje wszakże pogląd, że jest to tylko efekt wtórny, związany z obniżoną w organizmie palaczy ilością witaminy C, która wspomaga aktywność antyoksydacyjną karotenoidów.
Przed kilku laty w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature” ukazał się artykuł w którym przedstawiono wyniki badań noworodków, których matki przyjmowały w czasie ciąży m.in. β-karoten. Wykazano, że nie miał on wpływu na zachorowalność dzieci, obniżał jednak o 36% produkcję interferonu-γ.

JAK STOSOWAĆ
Jak wspomniano powyżej, najbogatszymi źródłami β-karotenu są owoce i warzywa. Powtórzmy i raz jeszcze, że substancja ta rozpuszcza się najlepiej w olejach. Dlatego też najlepszym sposobem na wzbogacenie naszej diety w β-karoten jest przyrządzenie warzywno-owocowej surówki z dodatkiem kilku łyżek np. oliwy z oliwek, dzięki czemu zwiększymy przyswajanie przez nasz organizm nie tylko β-karotenu, ale także – witaminy E.
Przyjmuje się, że optymalna podaż karotenoidów wynosi 5,5 mg na dobę. Podaż taka powinna być realizowana odpowiednią ilością świeżych owoców i warzyw, bogatych w β-karoten i karotenoidy. Jak duże powinny być to ilości? Szacuje się np., że 100 gramów jarmużu zawiera ponad pięć miligramów czystego β-karotenu, 100 gramów kapusty chińskiej – ponad dwa i pół miligrama, 100 gramów brokuła i kapusty pekińskiej – niecały miligram. Apertyzowana marchew zawiera w 100 gramach blisko 20 miligramów β-karotenu, marchew konserwowa – ponad 15 miligramów, marchewkowe produkty dla dzieci od 8 do ponad 15 miligramów, zaś soki marchewkowe od 5 do blisko 10 miligramów na 100 gramów produktu. Brzoskwinie zawierają około pół miligrama β-karotenu w 100 gramach, morele – trzy razy więcej, ponad półtora miligrama. Bogatym źródłem β-karotenu jest dynia, zawierająca blisko trzy miligramy w 100 gramach surowca. Jako ciekawostkę dodajmy, że w jednym rzędzie z surowcami roślinnymi odnajdujemy grzyby – kurki, zawierające 0,8 miligrama β-karotenu w 100 gramach surowca.
Istnieją kontrowersje wokół wpływu zarówno niskiej, jak i wysokiej temperatury na zawartość β-karotenu w owocach i warzywach. Ogólnie przyjmuje się, że wyizolowany z roślin β-karoten jest podatny na destrukcyjny wpływ światła, temperatury i tlenu atmosferycznego. Nieco inaczej wygląda sytuacja, gdy obróbka termiczna dotyczy nie izolowanej substancji, a β-karotenu zawartego w owocach i warzywach. Zamrażalnicze przechowywanie owoców i warzyw powoduje tylko nieznaczne zmniejszenie zawartości zarówno karotenoidów, jak i samego β-karotenu w surowcu. Podobnie blanszowanie wpływa na zawartość β-karotenu w sposób nieznaczny, zaś istotnie – na sumę karotenoidów, co potwierdzono na wielu gatunkach warzyw liściowych i kapustnych. Z kolei badania przeprowadzone nad marynowanymi owocami papryki wykazały znaczny spadek zawartości β-karotenu w surowcu poddanym temu zabiegowi technologicznemu. Jako ciekawostkę dodajmy, że w kilku badaniach wykazano, że owoce i warzywa z uprawy ekologicznej zawierają β-karotenu więcej, aniżeli z uprawy konwencjonalnej.
Badania naukowe dowodzą, że omówiony powyżej efekt prozdrowotny β-karotenu uwidacznia się szczególnie w sytuacji spożywania go w całym zespole karotenoidów. Nie jest zatem wskazane spożywanie suplementów diety, zawierających β-karoten. Najlepszą bowiem kompozycję, a więc optymalną dla naszego organizmu mieszaninę wielu karotenoidów, dostarcza nam tylko natura wraz ze swymi darami: owocami i warzywami!



Piśmiennictwo u autora: Dr n. farm. Maciej Bilek

3 komentarze :

  1. Świetny Artykuł! Nie ma co przesadzać z zazywaniem witamin i suplementów. Natura sama wie co jest dla nas najlepsze. Lepiej zdrowo się odżywiać!
    Bardzo się cieszę, iż Sylveco ma swój blog! Czekam na kolejne świetne artykuły a tymczasem idę poczytać istniejące już wpisy :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. I proponuję usunąć weryfikację obrazkową :)

      Usuń
  2. ja jako fan opalania zażywałem beta karoten w tabletkach i muszę powiedzieć, że efekty są zauważalne, u mnie zadziałało

    OdpowiedzUsuń